تاس تۇرمەدە تالقانى تاۋسىلعان تاعدىر يەلەرىنىڭ ءبارىنىڭ دە كوكسەگەنى ەلدىڭ بىرلىگى مەن تىرلىگى بولاتىن. بۇل ۋاقىتتاردا تالاي جىل بۇعاۋدا كەلگەن كوڭىلدىڭ بوستاندىق اڭساۋى دا زاڭدىلىق ەدى. تاعدىرىنا تامىر جىبەرگەن زيالىلىق, كوكىرەك كوزىنىڭ اشىقتىعى جانە ءومىردى, قوعامدى باسقاشا قابىلداۋى ۇلت قامىن ويلاتپاي قويمايدى. جاسىنان بىلىمگە قۇشتار بولعان ءاشىر بۇركىتباەۆ تا تاشكەنتتە وقىپ ءجۇرىپ, ترامۆاي دەپوسىندا توكار بولىپ ىستەگەن.
ون ءتورت جاسىندا كومسومول, ون توعىز جاسىندا كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا وتكەن ول قازاقتىڭ تۇڭعىش تاۋ-كەن ينجەنەرى رەتىندە تاريحتا قالدى. قازاق ۇلتتىق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن ۇيىمداستىرۋشى ءارى سول وقۋ ورنىنىڭ تۇڭعىش باسشىسى, «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتورى رەتىندە دە ايتارلىقتاي ەڭبەك ەتتى. الايدا بۇگىندە ءاشىر بۇركىتباەۆتىڭ اتى الاش ارىستارىنىڭ قاتارىندا كوپ ايتىلمايدى. بۇل تۇرعىدا قايراتكەردىڭ ءومىر جولىن زەرتتەپ جۇرگەن مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساعىندىق وردابەكوۆ ەستە قالار عاجايىپ ەستەلىكپەن ءبولىستى.
ءاشىر ءجانالى ۇلى 1928 جىلى ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى استاناسى قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق كومسومولدار كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ, ونىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. سول كەزەڭدەردى سۋرەتتەگەن ايتجان ءبۋتيننىڭ ەستەلىگى الاش قايراتكەرىنىڭ ءومىر جولىنان حابار بەرەدى. ء«اشىر بۇركىتباەۆپەن مەن قىزىلوردا ولكەلىك كونفەرەنتسياسى كەزىندە تانىستىم. سول ساپار ول كومسومولعا حاتشى بولىپ سايلاندى. ءوزى قارساقپايدان كەلگەن جۇمىسشى جىگىت ەكەن. مەنىمەن تۇيدەي قۇرداس بولىپ شىقتى. كونفەرەنتسيا بىتكەن سوڭ بۇرىنعى حاتشى سادىق نۇرپەيىسوۆ شاقىرىپ الىپ: «ايتجان, سەن ءاشىردى ۇيىڭە الىپ بارشى. ءYيىڭ ءتورت بولمەلى عوي. پاتەر العانشا سەنىمەن بولسىن», – دەدى. سودان مەن ونى ۇيگە ەرتىپ كەلدىم. ءبىراز ۋاقىت بىرگە تۇردىق. مىنەزى جۋاس, كوپ ۇندەمەيتىن, بىرتوعا جىگىت ەدى. مەن ول كەزدە اتتى اسكەر پولكى كومسومول ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ەدىم. بىرگە جۇمىس ىستەپ جۇردىك. ول كەزدە كوپشىلىكتىڭ ساۋاتى شامالى بولاتىن. بىلىمگە, وقۋعا دەگەن قۇشتارلىق بولۋ كەرەك, جينالىستار مەن لەكتسيالاردان قالمايتىنبىز. وراز جاندوسوۆ, ساكەن سەيفۋللين, سۇلتان سەگىزباەۆتىڭ اڭگىمەلەرىن قىزىعا تىڭدايتىنبىز. تايىر جاروكوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, مانسۇر گاتاۋلين, ءاشىر بارلىعىمىز بىرگە جۇرەتىنبىز.
سودان 1928 جىلدىڭ 9 مامىرىندا مەن الماتىعا اۋىستىم. ءاشىر ءوزىنىڭ قالىڭدىعى عاريفانى العاش ءبىزدىڭ الماتىداعى پاتەرىمىزگە الىپ كەلىپ, ۇيلەندى. 1929 جىلى مەن ماسكەۋگە وقۋعا كەتىپ, پاتەرىمدى اشىرگە قالدىردىم. ءاشىر وتە قاراپايىم, اق جۇرەك, كىشىپەيىل جان ەدى. ۋاقىتتى تەككە جىبەرۋدى بىلمەيتىن. ءاردايىم كىتاپ پەن قاعازعا شۇقشيىپ, بىرنارسەنى وقىپ, سىزىپ, جازىپ وتىراتىن. ويلايتىنى تەك جۇمىس بولاتىن. كەيدە ول ماعان قاراپ: «ايتجان, سەن ماسكەۋدە وقىپ, ءبىلىمىڭدى تەرەڭدەتتىڭ, كوميسسار اتانىپ, ەندى مىنە, بەلىڭە قىلىش تاعىپ ءجۇرسىڭ. ال بىزدە وقۋ دا, قىلىش تا جوق», دەپ كۇرسىنىپ, مۇڭاياتىن. ونىڭ جانارىنان وقۋدى اڭسايتىنى كورىنىپ تۇرۋشى ەدى. كەيىنىرەك ول ماسكەۋدە ءبىر جىلعا جۋىق بولىپ, سۆەردلوۆسكىدەن جوعارعى تەحنيكالىق اكادەميانى ءبىتىرىپ كەلدى.
ول كەزدە ءاشىر جۇبايى عاريفا مەن قىزى ۇشەۋى كىشىرەك ەكى بولمەلى ۇيدە تۇردى. Yيىندە دۇنيە-م ۇلىكتەن سىقىرلاعان ەسكىلەۋ تەمىر كەرەۋەتى عانا بولاتىن. مەن ء«اشىر-اۋ, سەن دۇردەي ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورىسىڭ. ال ۇيىڭدە ءبىر كىلەمىڭ دە جوق. المايسىڭ با؟» دەپ ەدىم, ول ء«اي, ايتجان-اي, ءبىز جۇمىسكەرلەر بيۋروكرات بولا المايمىز. تاپقان ايلىعىما عاريفا تاماق, كيىم الادى. باسقا نە كەرەك؟ ونىڭ ۇستىنە, تاعى دا وقۋعا بارماسام بولار ەمەس, ءبىلىمىمدى كوتەرۋىم قاجەت», دەپ جاۋاپ قاتتى ءاشىر دوسىم. سول اياۋلى دوسىمدى مەن وتىز جەتىنشى جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا سوڭعى رەت كوردىم. ونى قايتىپ كورۋدى تاعدىر ماعان جازباپتى» دەگەن ەستەلىك ءاشىر بۇركىتباەۆتىڭ تاعدىرىنداعى كوپشىلىككە بەيمالىم جايتتاردى سۋرەتتەيدى.
وتىز ءبىر جىل عانا عۇمىر كەشىپ, باقيعا اتتانعان ءاشىر بۇركىتباەۆتىڭ جارى عاريفا اپايدىڭ دا جازىپ قالدىرعان مىنا ەستەلىگى جان جابىرقاتادى. «مەن سول زۇلماتقا تولى 1937 جىلدىڭ جازعى ءبىر كۇنىندە اشىرگە: «ەل ىشىندە «حالىق جاۋى» دەگەن قورقىنىشتى سويقان ءجۇرىپ جاتىر. تالاي ازاماتتاردى نكۆد قىزمەتكەرلەرى ۇستاپ, اياق-قولىنا كىسەن سالىپ, اباقتىعا جابۋدا. ولاردىڭ اراسىنان وققا ۇشىپ جاتقاندارى دا بارشىلىق. مەنىڭ بويىمدى كەيدە قورقىنىش-ۇرەي بيلەيدى. «سەنى دە ءبىر كۇنى ولار ءوز قارماعىنا ىلىكتىرەدى-اۋ» دەگەن ۇرەي مازالاپ ءجۇر. سەن نە ويلايسىڭ؟» – دەگەن ەدىم. سوندا ول «عاريفاشىم-اۋ, مەنى ءوز قولىڭمەن اپارىپ بەرسەڭ دە ولار المايدى. كەڭەس وكىمەتى مەن حالىققا قارسى ەشبىر ارام پيعىلىم, تەرىس ءىس-ارەكەتىم, تيتتەي دە قاستىعىم جوق. مەنى نكۆد نە قىلسىن؟ مەن ءۇشىن قورىقپاڭدار» – دەپ ەدى. سودان ەكى-ءۇش ايدان كەيىن-اق زوبالاڭعا ىلىگىپ, وردەر اكەلىپ, الدى دا كەتتى. سول كەتكەننەن مول كەتتى. تۇك قىزىق كورمەدى, مارقۇم. وڭدى ەدى عوي. وڭدى بولعان سوڭ ماڭدايىمىزعا سىيمادى. ادامگەرشىلىگى مول ەدى. ارتىندا جاقسى ءسوز قالعانى عانا كوڭىلگە جۇبانىش. Yش بالا بار ەدى, مەنىڭ سورىما بارلىعى قايتىس بولدى. ول كەتكەن سوڭ قاسىرەتتى كوپ كوردىك».
ءيا, جانى دا, ارى تازا ازامات ءوز باسىنا ناۋبەت ورنايدى دەپ ويلامايدى. الايدا قانكوبەلەك اينالعان دۇنيە مۇنداي نيەتتى ەسەپكە الا بەرسىن با؟!. تالاي ادامنىڭ تاعدىرىنا تۇزاق قۇرىپ, ومىرىنە وكىنىش اكەلگەن قىزىل قىرعىن قاسىرەتى ۇمىتىلمايدى. ءتىپتى ارىستاي ازاماتتاردى جاندايشاپتاردىڭ قالاي, قاي جەردە جەر جاستاندىرعانى جايلى دا اڭىز بەن اقيقات ارالاس دەرەك كوپ. ۇزاق جىلداردان بەرى ءاشىر بۇركىتباەۆتىڭ تاعدىرىن زەرتتەپ جۇرگەن ساعىندىق وردابەكوۆ ء«اشىر بۇركىتباەۆ الماتىدان 35 شاقىرىم جەردەگى جاڭالىق اۋىلىنىڭ تۇبىندە نكۆد جانالعىشتارىنىڭ وعىنا ۇشتى. ءسويتىپ, قاتال زاماننىڭ قاتىگەزدىگىنەن تاعى ءبىر بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرگەن الاشتىڭ زيالى ازاماتىنىڭ ءومىرى قيىلدى» دەي كەلە, اتتەگەن-ايىن دا جەتكىزدى. «وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز العاشقى قازاق ينجەنەرى, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش تەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاعان اياۋلى ازامات ءاشىر بۇركىتباەۆ جايلى بۇل كۇندەرى ەش جەردە ءسوز قوزعامايدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇرىنعى سۇرلەۋدەن شىقپاي, كوپشىلىككە ونسىز دا بەلگىلى تۇلعالار توڭىرەگىندە مالىمەتتەردى قايتالاۋمەن كەلەدى. ال ارتىندا ىزدەۋشىسى جوق قانشاما الاش ارىستارىنىڭ ەسىمى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇركەمەلەنىپ, بەلگىسىز, اقتاڭداق جايدا جاتىر. بۇل – ءبارىمىز ويلاناتىن ماسەلە» دەيدى. شىنىندا دا قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ قۇربانى بولعانداردىڭ قايسىسىنىڭ ەسىمى ەستە ساقتاۋلى؟ دەگەنمەن, ۇلت تاريحىندا ايتارلىقتاي ەڭبەك ەتكەن ەرلەردىڭ ەسىمدەرى ەشقاشان ۇمىتىلماسا يگى.
تۋعان جەردىڭ توپىراعىنان جارالىپ, تۋعان ەل ءۇشىن ەڭبەكتەنگەن ەرلەردىڭ ەسىمى ۇمىتىلمايدى. بۇگىندە ءاشىر بۇركىتباەۆ ۇيىمداستىرعان قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەتاللۋرگيا جانە پوليگرافيا ينستيتۋتىنا قايراتكەردىڭ اتى بەرىلگەن. سونداي-اق ءبىلىمدى جاستار ءۇشىن ءاشىر ءجانالى ۇلى اتىنداعى گرانت تا بار. جاس تالاپكەرلەر مۇندا كەلىپ, قايراتكەر تۋرالى مالىمەتتى تابا الادى.
سارىسۋ اۋدانىنىڭ تۇركىستان اۋىلدىق وكرۋگى مەن ارىستاندى اۋىلىنىڭ اراسىندا قاراتاس شاعىن ەلدى مەكەنى بار. اتالعان ەلدى مەكەندە بۇل كۇنى ون ءبىر-اق ءۇي قالعان. اياۋلى ازاماتتىڭ كىندىك قانى تامعان ولكە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بايدىبەك اۋدانىنا شىعاتىن تۇستا ورنالاسقان. سول تۇركىستان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى بۇگىندە ءاشىر بۇركىتباەۆ ەسىمىمەن اتالادى. جالپى, تۇركىستان اۋىلدىق وكرۋگىنە ارىستاندى, ءۇشتاس جانە ءاشىر بۇركىتباەۆ اۋىلدارى قارايدى. تاۋدىڭ بوكتەرىندە قونىستانىپ, ۇنەمى ەبىدەن ەسكەندەي قوڭىر سامالىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن اۋىل جاڭاتاس قالاسىنان ون سەگىز شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتىر. جەرگىلىكتى حالىق نەگىزىنەن ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. سونداي-اق اۋىلدا مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى 180 وقۋشىعا ارنالعان ورتا مەكتەپ, 25 ورىندىق بالاباقشا, 8 كەلۋشىگە ارنالعان دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, مادەنيەت ءۇيى جانە كىتاپحانا جۇمىس ىستەيدى. جالپى, وكرۋگ بويىنشا 1223 تۇرعىن بار ەكەن. ەندى بۇگىندە اۋىل ءۇشىن وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كوگىلدىر وتىن ماسەلەسى. الايدا كەلەر 2018 جىلى سارىسۋ اۋدانىنىڭ بىرقاتار اۋىلدارىنا گاز كىرگەندە, ءاشىر بۇركىتباەۆ اۋىلى دا كوگىلدىر وتىنمەن قامتىلاتىن بولادى.
ءاشىر بۇركىتباەۆتى ەستە قالدىرۋ جانە ونىڭ ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى اۋەلى ءوزى دۇنيەگە كەلگەن توپىراقتان باستالۋى ءتيىس. وسى ورايدا, اۋىل اكىمى دۇيسەنالى قىدىرالى ۇلى قايراتكەر ازاماتتىڭ كىم بولعانىن اۋىل حالقى تۇگەل بىلەتىنىن جانە رۋحىنا تاعزىم ەتەتىنىن ايتتى. ماسەلەن, اۋىلدا ءاشىر بۇركىتباەۆ اتىنداعى كوشە بار. ورتالىق ساياباق ىشىنە بيۋست قويىلعان. سونداي-اق مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە ارنايى بۇرىش جۇمىس ىستەيدى. ەڭ عاجابى, اسىرەسە اۋىل جاستارىنىڭ كوپشىلىگى تاۋ-كەن سالاسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتادى ەكەن. قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى تاعايىنداعان ءاشىر بۇركىتباەۆ اتىنداعى گرانتتى سول اۋىلدىڭ ءۇش ازاماتى يەلەنىپ, لايىقتى دەڭگەيدە ءبىلىم الىپتى. اۋىل اكىمى ءوز سوزىندە «جىل سايىن 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي حالىق قايراتكەر رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, بيۋستىنە گۇل قويۋ ءراسىمى ءوتىپ تۇرادى. سونداي-اق تۋعان كۇنىن دە ۇمىت قالدىرمايمىز. ال مەكتەبىمىزدە وقۋشىلار ءۇشىن ءاشىر بۇركىتباەۆ ايلىعى, اپتالىعى ءوتىپ كەلەدى», دەپ ەرەن ۇلدىڭ ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلمايتىنىن جەتكىزدى. راسىندا دا ءار جەردىڭ وزىندىك تاريحى بار. توپىراعىنان جاراتىلعان تۇلعالارى بار. ەندى سونداي ازاماتتاردى ەستە قالدىرۋ تۋعان توپىراققا ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىك. وردا بۇزار وتىز جاستان اسا بەرە-اق وپات بولعان وعلاننىڭ ەسىمى ماڭگى جۇرەگىمىزدە.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
